برگزاری نشست محور تخصصی «مدیریت حوزه آبخیز و جنگل‌داری اجتماعی»

در این نشست که بیش از 200 نفر از کارشناسان، متخصصان و علاقمندان از بخش‌های سه‌گانه اجرا، آموزش و پژوهش، تشکل‌های مردم‌نهاد و سایر علاقمندان حضور داشتند، 7 سخنرانی کلیدی به‌شرح زیر ارائه شد:
1) نگاهی اجمالی به پژوهش­های مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در جنگل­های زاگرس (خسرو ثاقب‌طالبی)
در این سخنرانی، معاون محترم پژوهشی مؤسسه، ‌ضمن اشاره اجمالی به فعالیت‌ها،‌ عملکرد و دستاوردهای شاخص مؤسسه از بدو تأسیس (1348) تاکنون،‌ اشاره کردند که در بخش تحقیقات جنگل از مجموع 1050 پروژه خاتمه‌یافته، 335 پروژه در جنگل‌های زاگرس انجام شده است. قدیمی‌ترین پژوهش‌های خاتمه‌یافته که مربوط به سال 1348 بوده‌اند، بر پروژه‌های سازگاری گونه‌های پهن‌برگ و سوزنی‌برگ تمرکز داشته‌‌اند. موضوع بیش از نیمی (53 درصد) از پژوهش‌ها مسائل جنگل‌شناسی و اکولوژی جنگل‌های زاگرس بوده و موضوعات اقتصادی- اجتماعی زاگرس کمترین سهم (5 درصد) را داشته‌اند. شناسایی و تهیه نقشه 159 محوطه بذرگیری گونه‌های غالب زاگرس در سطحی بیش از 160 هزار هکتار با مشارکت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، شناسایی و ثبت درختان کهنسال، شناسایی علل بروز زوال بلوط در جنگل‌های استان ایلام و راهکارهای برون‌رفت از آن، پرورش توده‌های شاخه‌زاد بلوط، تولید مایه تلقیح میکوریزی برای ایجاد همزیستی با گونه‌های درختی و درختچه‌ای و پهنه‌بندی تغییرات اقلیمی و مخاطرات طبیعی ازجمله مهم‌ترین فعالیت‌های بخش جنگل در زاگرس بوده است. ایشان همچنین درمورد بخش تحقیقات صنوبر و درختان سریع‌الرشد به معرفی کلن‌های موفق و برتر صنوبر به‌ویژه دو رقم صنوبر البرز و سالاری برای استان‌های زاگرسی، ‌تعیین مساحت صنوبرکاری‌های استان‌های زاگرسی، تهیه نقشه اراضی مستعد کاشت صنوبر در حاشیه رودخانه‌های دائمی زاگرس؛ در بخش تحقیقات گیاه‌شناسی به تهیه فلور رنگی و فلور ایران، نمونه‌های گیاهی به‌ویژه گونه‌های اندمیک ذخیره‌شده در هرباریوم مرکزی ایران و هرباریوم‌های استان‌های زاگرسی، حفاظت برون‌رویشگاهی گونه‌های گیاهی زاگرس در باغ‌ گیاه‌شناسی ملی ایران و باغ‌های اقماری خرم‌آباد و همدان و بانک ژن غنی پشتیبان گونه‌های گیاهی زاگرس؛‌ در بخش تحقیقات حفاظت و حمایت منابع طبیعی به شناسایی آفات و بیماری‌های نوپدید و بازپدید، پایش و مدیریت آفات و بیماری‌های جنگل‌های زاگرس و در بخش تحقیقات زیست‌فناوری منابع طبیعی به ایجاد بانک پشتیبان فراسرد برای نگهداری از بذر گونه‌های جنگلی زاگرس، ارزیابی ژنتیکی محوطه‌های بذرگیری زاگرس و تهیه پایگاه داده اطلاعات کروموزومی گیاهان زاگرس به‌عنوان دستاوردها و فعالیت‌های شاخص مؤسسه اشاره داشتند.
2) مروری بر ساختار عشایر در جنگل­های زاگرس (احمد بیرانوند)
در این سخنرانی به‌طور مبسوط به نقش، پیشینه و اهمیت عشایر و همچنین نحوه تعامل ایشان با جنگل در حوزه زاگرس اشاره شد. همچنین، ساختار زندگی عشایری (ازقبیل جمعیت، مسیرهای کوچ، وضعیت پروانه‌های چرا، سازوکار اتراق در مناطق جنگلی) تشریح و نظام‌های موجود درآن بررسی شد. چالش‌ها و تهدیدهای کنونی عشایر زاگرس و راهکارهای برون‌رفت از بحران‌های کنونی مبتلابه این جوامع از دیگر مواردی بود که در این سخنرانی به آن اشاره شد. در انتها نیز پیشنهاداتی برای تعامل بهینه بین عشایر و جنگل با تأکید بر نگاه ویژه به عشایر به‌عنوان یکی از ارکان تأثیرگذار بر جنگل‌های زاگرس ارائه شد.
3) معیارها و شاخص­های مدیریت پایدار جنگل­های زاگرس (احمد ولی‌پور)
در این سخنرانی به مدیریت پایدار جنگل (SFM)و 7 معیار و 65 شاخص SFMدر فرایند خاور نزدیک (قاهره مصر، 1996) اشاره شد. زیرسیستم‌های معیشت محلی، عوامل تخریب جنگل‌های زاگرس، سیاست‌های مبتنی بر تفکر کشاورزی و توسعه باغات، افزایش قابل توجه نقش جنگل در سبد معیشتی خانوار و جایگاه ضعیف منابع طبیعی در برنامه‌های توسعه کشور با ذکر مثال‌هایی از استان کردستان ازجمله موارد مهم دیگری بود که در این سخنرانی به آنها اشاره شد.
4) جنگل­داری اجتماعی (نقی شعبانیان)
در این سخنرانی، ضمن ارائه توضیحات کاملی درمورد واقعیت‌های موجود در جنگل‌های زاگرس (ازقبیل تنوع بهره‌برداری‌های سنتی از درختان، فعالیت‌های توسعه‌ای و عمرانی، آتش‌سوزی، چرای بی‌رویه دام و‌ زغال‌گیری) کلیاتی درمورد مبانی جنگل‌داری اجتماعی ارائه شد. مبانی نظری جنگل‌داری اجتماعی، پیشینه آن و مزایای حاصل از اجرای آن در کشورهایی از قبیل هند و اندونزی ازجمله موضوعات دیگر این سخنرانی بود. در این سخنرانی به لزوم اجرایی‌شدن جنگل‌داری اجتماعی در جنگل‌های زاگرس تأکید شد.
5) جنگل­داری اجتماعی؛ نجات یا تخریب زاگرس؟ (رحیم ملک‌نیا)
در این سخنرانی ضمن اشاره به موانع و مشکلات کنونی جنگل‌های زاگرس، به‌طور جامع به نقد عملکرد مسئولین سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی مدیریتی در جنگل‌های زاگرس پرداخته شد. مواضع گاهاً ضدونقیض و ساده‌انگارانه از طرح جنگل‌داری اجتماعی و عدم اطلاع‌رسانی شفاف و کامل به کارشناسان و متخصصان زاگرس ازجمله مهم‌ترین چالش‌های موجود در سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری برشمرده شد. همچنین، اشاره شد که جنگل‌داری اجتماعی می‌تواند زمینه‌ساز تفکری باشد که منجر به واگذاری جنگل به مردم شود،‌بنابراین باید کلیه ملاحظات لازم در این خصوص درنظر گرفته شود.
6) مدیریت جامع منابع ­زیستی حوزه­های آبخیز زاگرس (جهانگیر پرهمت)
در این سخنرانی به نقش بی‌بدیل جنگل‌های زاگرس در تأمین منابع آبی کشور اشاره شد. همچنین، به بحران‌های این حوزه ازقبیل زمین‌لغزش و رانش‌های زمین که در سال‌های اخیر تشدید شده است، پرداخته شد. در ادامه، مدیریت یکپارچه حوزه‌های آبخیز که تمام بوم‌سازگان‌های موجود در آن را شامل می‌شود، به‌عنوان یک روش مدیریتی کارآمد و مؤثر معرفی و الزامات آن ذکر شد.
7) بررسی امنیت بوم­سازگان و سلامت حوزه­های آبخیز زاگرس (حمید نوری)
در این سخنرانی به فعالیت‌ دفتر آبخیزداری سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور برای تهیه نقشه امنیت بوم‌سازگان و سلامت حوزه‌های آبخیز زاگرس طی سالیان اخیر اشاره شد. مواردی از قبیل روند تهیه نقشه مذکور، ‌فرایند اجرایی و لایه‌های اطلاعاتی آن به‌طور کامل تشریح شد و ذکر شد که نقشه مذکور بزودی برای کل زاگرس نیز تهیه خواهد شد.
در ادامه جلسه نیز تعدادی از مدعوین دیدگاه‌های خود را درمورد موضوع نشست مطرح کردند. نمایندگان سازمان‌های مردم‌نهاد شامل بیکران‌مهستی‌مهر از استان کرمانشاه، بلوط دالاهو (استان کرمانشاه)، سبز چیا (استان کردستان)، مؤسسه کوشاسبز (استان لرستان)، نماینده جوامع محلی از منطقه بازفت استان چهارمحال و بختیاری و رئیس انجمن جنگل‌بانی ایران ازجمله افرادی بودند که به ایراد نظرات خود پرداختند. فصل مشترک تمام نقطه‌نظرات،‌ لزوم توجه بیشتر به جوامع محلی، همراهی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با ایشان و امیدواری به نگاه ویژه سازمان برنامه و بودجه کشور به جنگل‌های زاگرس بود.
در انتهای جلسه اعضاء پانل نیز نقطه‌نظرات خویش را مطرح کردند. آقای دکتر نجفی‌فر (رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی ایلام) ضمن اشاره به ناهماهنگی‌های موجود بین بخش اجرا و پژوهش، به لزوم تعامل بیشتر در این زمینه تأکید داشتند. آقای دکتر گرشاسبی (عضو هیئت علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری) ضمن تأکید به مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز، به نقش‌آفرینی جوامع محلی و لزوم توجه بیشتر به ایشان اشاره کردند. آقای دکتر عواطفی همت (مدیر گروه جنگل‌داری و اقتصاد جنگل دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران) به مبانی مشارکت جوامع محلی در زاگرس و وابستگی و‌ پیچیدگی‌های معیشتی ایشان اشاره کردند و تأکید کردند که نباید چنین تصور شود که با مشارکت تمام مشکلات زاگرس حل خواهد شد. آقای دکتر اشرفی‌پور (معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور) ضمن انتقاد از افرادی که به ضعف عملکرد، برنامه‌ریزی و سیاستگذاری سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور اشاره داشتند، فعالیت‌های سازمان را مبتنی بر برنامه و هدف دانسته و ادامه این روند را تأکید کردند. همچنین، به اجرای طرح جنگل‌داری اجتماعی به‌عنوان اولویت اصلی سازمان مذکور در جنگل‌های زاگرس اشاره کردند. در انتها،‌ رئیس پانل، آقای دکتر پورهاشمی (رئیس بخش تحقیقات جنگل مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور) با ذکر نکته کلیدی و حائز اهمیت محور نشست در قالب جمله مختصر «در حال حاضر باید اولویت در تمام جنگل‌های کشور، تهیه و اجرای طرح جنگل‌داری باشد»، خاتمه نشست را اعلام کردند.